Ograniczone prawa rzeczowe
Prawo własności daje właścicielowi prawo korzystania z rzeczy własnej. Istnieją również prawa, ukształtowane w kodeksie jako prawa rzeczowe, które mogą być ustanawiane na rzeczy cudzej. Stanowią one formę korzystania z rzeczy, której właścicielem jest inna osoba. Prawa te dają możność wykonywania części praw właściciela innym osobom.
Liczba ograniczonych praw rzeczowych jest ściśle przez kodeks cywilny określona. Należą do nich: użytkowanie, służebność, zastaw, własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego, prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej oraz hipoteka.
Ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego następuje z reguły w drodze umowy między właścicielem a nabywcą prawa. Tak samo w drodze umowy nastąpić może przeniesienie tych praw na inną osobę (z wyjątkiem użytkowania oraz służebności osobistych, które są nie¬zbywalne).
Obecnie krótko scharakteryzujemy wymienione prawa rzeczowe.
Użytkowanie jest ograniczonym prawem rzeczowym polegającym na możności używania rzeczy cudzej i pobierania jej pożytków. Użytkowaniem można obciążyć zarówno rzecz ruchomą i nieruchomą, jak i prawo. Użytkowanie może polegać na używaniu zespołu środków produkcji, na eksploatowaniu urządzeń służących do wydobywania gliny, piasku, żwiru itp. Umowa określa zakres użytkowania oraz ustala, czy jest ono odpłatne czy nie. Użytkowanie jest niezbywalne. Może ono wygasnąć wskutek niewykonywania użytkowania przez lat 10, wygasa także z chwilą śmierci użytkownika lub (jeżeli użytkow¬nikiem była osoba prawna) z chwilą likwidacji tej osoby. Po wygaśnięciu użytkowania użytkownik obowiązany jest zwrócić rzecz właścicielowi w odpowiednim stanie. Gdyby nastąpiło pogorszenie rzeczy przekra¬czające normalną eksploatację, właścicielowi przysługuje roszczenie o naprawienie szkody.
Służebność jest ograniczonym prawem rzeczowym, które może być ustanowione tylko na nieruchomości. Polega ona na obciążeniu nieru¬chomości prawem korzystania z niej w oznaczonym zakresie przez uprawnionego bądź na ograniczeniu właściciela w jego prawach. Służebność może polegać na prawie przejazdu uprawnionego przez daną nieruchomość, na ograniczeniu możliwości zabudowy gruntu przez właściciela, na ograniczeniu wysokości stawianych budynków itp. Służebność ustanawia się z reguły w drodze umowy. Niekiedy może ona powstać przez orzeczenie sądu lub na skutek decyzji administracyjnej.
Zastaw jest ograniczonym prawem rzeczowym służącym zabez¬pieczeniu wierzytelności na rzeczy ruchomej. Często osoba udzielająca pożyczki lub bank udzielający kredytu żądają zabezpieczenia swych wierzytelności przez ustanowienie zastawu. Osoba zaciągająca pożycz¬kę lub kredyt oddaje wtedy określoną rzecz w zastaw. Najczęściej zastaw powstaje przez zawarcie umowy, której towarzyszyć musi wydanie rzeczy wierzycielowi. Niekiedy zastaw powstaje (w wypadkach przewi¬dzianych przepisami) z mocy samej ustawy. Na przykład w celu zabezpieczenia ich roszczeń przewoźnikowi i spedytorowi przysługuje ustawowe prawo zastawu na przesyłce, a osobie prowadzącej hotel — ustawowe prawo zastawu na rzeczach wniesionych.
Jeżeli dłużnik nie spełnia w terminie świadczenia, wierzycielowi przysługuje prawo zaspokojenia swej wierzytelności z rzeczy zastawio¬nej z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami. Zaspokojenie na¬stępuje z reguły w ten sposób, że rzecz zostaje sprzedana w drodze licytacji, a z uzyskanej kwoty pokryta zostaje wierzytelność zabez¬pieczona zastawem. Ewentualna nadwyżka zwrócona zostaje osobie, która oddała rzecz w zastaw.
Spółdzielcze prawa do lokali i domów jednorodzinnych, aczkolwiek wymienione w k.c, unormowane są nie przepisami kodeksu, lecz przepisami ustawy Prawo spółdzielcze. Są one prawami rzeczowymi, które mogą być uwidocznione w odrębnej księdze wieczystej. Własnoś¬ciowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego i prawo do domku jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej są prawami zbywalnymi, przechodzącymi na spadkobierców i podlegającymi egzekucji. Mogą one zostać przekształcone w drodze umowy z ograniczonych praw rzeczowych w indywidualne prawo własności.
Hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym służącym, podob¬nie jak zastaw, zabezpieczeniu wierzytelności. O ile jednak zastaw mógł być ustanowiony tylko na rzeczy ruchomej, o tyle hipoteka może być ustanowiona jedynie na nieruchomości. Do ustanowienia hipoteki konieczna jestvumowa stron oraz dokonanie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej (por. punkt następny). Obecnie często banki udzielające kredytu, żądają zabezpieczenia w postaci ustanowienia hipoteki.
Hipoteka zabezpiecza wierzytelności pieniężne i może być wyrażona tylko w oznaczonej sumie pieniężnej. Istota zabezpieczenia hipotecznego polega na tym, że wierzycielowi służy prawo zaspokojenia swej wierzy¬telności z nieruchomości obciążonej hipoteką z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami. Oznacza to, że wierzyciel, na rzecz którego ustanowiono hipotekę, ma pierwszeństwo w zaspokojeniu swych rosz¬czeń przed wierzycielami, którzy nie są wierzycielami hipotecznymi. Ponieważ hipoteka jest prawem rzeczowym, a więc prawem skutecznym wobec wszystkich, wierzyciel może żądać zaspokojenia wierzytelności od każdego, kto jest aktualnym właścielem obciążonej nieruchomości. Sprzedaż obciążonej nieruchomości przez dłużnika nie ogranicza więc uprawnień wierzyciela płynących z hipoteki.
